Son.az lent.az-a istinadla bəstəkar haqqında məlumat verir.

- Şəfiqə Axundova nə vaxt və harada anadan olub? 

Şəfiqə Axundova 21 yanvar 1924-cü ildə Şəki şəhərində anadan olub.

- Şəfiqə Axundovanın doğum günü ilə bağlı maraqlı hansı hadisə baş verib?

Şəfiqə Axundovanın doğulduğu gün Sovet İttifaqının rəhbəri Vladimir Lenin vəfat etmişdi və bu xəbər bütün ölkədə yasa səbəb olmuşdu. Yeni körpənin dünyaya gəldiyi vaxt ailə üzvləri və qohumlar Leninin vida mitinqinə tələsdikləri üçün ananın yanında cəmi bir-iki nəfər qalmışdı. Şəfiqə xanımın anası bu vəziyyəti görüb körpəsinə tərəf üz tutaraq təəssüflə, "Can bala, nə pis gündə dünyaya gəldin..." - deyə söyləmişdi.

- Şəfiqə Axundovanın ailəsi və uşaqlıq illəri barədə nə məlumdur?

Şəfiqə xanım qədim Şəki şəhərinin sayılıb-seçilən Axundovlar nəslində dünyaya göz açıb. Atası Qulam Axundov dövrünün tanınmış maarifpərvər şəxslərindən idi - 1917-1920-ci illərdə Şəkidə ilk bolşevik rəhbərlərdən biri olmuş və məşhur yazıçı Mirzə Fətəli Axundzadənin uzaq qohumu idi. Anası Züleyxa xanım evdar qadın idi. Şəfiqə beş bacı-qardaşdan biri idi - digər uşaqlar (İsmət, Tahir, Nəriman, Rəfiqə) sonradan hərəsi öz sahəsində tanınmış ziyalı oldular. Anası Şəfiqənin incəsənətə meylini görüb zarafatla qonşulara "bu qızım deyəsən artist olacaq" - deyərdi.

- Şəfiqə Axundovanın ailəsi onun musiqi istedadına necə yanaşırdı?

Şəfiqə Axundovanın atası qızının musiqi qabiliyyətini hiss etdikcə narahat olur, onun müğənni olmasından çəkinirdi. O, istəyirdi ki, qızı həkim olsun və musiqi fəaliyyətini ciddi peşə hesab etmirdi. Hətta o dövrdə bir çox ziyalı ailələrində olduğu kimi evdə piano olsa da, Qulam kişi Şəfiqənin pianoda həddindən artıq məşğul olduğunu gördükcə pianonun otağını açarla bağlayırdı ki, qızı musiqidən uzaq dursun. Bir dəfə isə Şəfiqənin musiqiyə olan həvəsinin onu konservatoriyaya qədər apardığını eşidəndə qarlı-şaxtalı qış axşamı qızını evə buraxmadı. Həmin gecəni soyuqda küçədə keçirən Şəfiqə ağır soyuqdəymə nəticəsində xəstələndi - böyrəkləri ciddi zədələndi. Sonralar məşhur cərrah, akademik Cavadzadə onun bir böyrəyini əməliyyatla çıxardı, digər böyrəyini isə xilas edə bildi. Lakin atasının bütün bu sərtliyi gənc Şəfiqəni yolundan döndərə bilmədi. Nəhayət, Qulam kişi qızının fitri istedadını və iradəsini görərək onun musiqi seçiminə razılaşmaq məcburiyyətində qaldı.

- Şəfiqə Axundova musiqi təhsilinə necə başladı?

Şəfiqə Axundova orta təhsilini Bakıda 173 saylı məktəbdə davam etdirərkən paralel olaraq musiqi məktəbinə də qəbul olunub. Onun sənət yoluna çıxmasında böyük bacısı Zümrüd Axundovanın müstəsna rolu olub. Zümrüd xanım ədəbiyyatşünas alim və universitet müəllimi idi, dövrünün görkəmli tənqidçisi, akademik Məmməd Arif Dadaşzadənin həyat yoldaşı idi. Onların evində şəhərin sayılıb-seçilən ziyalıları tez-tez yığışırdı. Böyük bacısı bu məclislərdə balaca Şəfiqəyə qonaqlar üçün pianoda musiqi ifa etməyi tapşırır, onun istedadını hər kəsə nümayiş etdirirdi.

- Şəfiqə Axundovanın sənətə gəlməsində kimlərin rolu olub?

Bir gün bacısı Zümrüd xanım görkəmli yazıçı və ictimai xadim Mirzə İbrahimova müraciət edərək: "Ay Mirzə, bəlkə sən Şəfiqəni aparıb Üzeyir bəylə tanış edəsən? Deyərsən, belə istedadlı bir qız var," - deyə xahiş edir. Mirzə İbrahimov bu təklifə razılaşır və məhz onun vasitəsilə gənc Şəfiqə dahi bəstəkar Üzeyir Hacıbəyovla tanış olur. Bu görüş Şəfiqə Axundovanın musiqi təhsili yolunda dönüş nöqtəsi idi - Üzeyir bəyin tövsiyəsi ilə o, peşəkar musiqi təhsili almağa başladı.

- Üzeyir Hacıbəyli Şəfiqə Axundovaya necə müəllimlik və dəstək göstərib?

1943-1944-cü illərdə gənc Şəfiqə Axundova Asəf Zeynallı adına Bakı Musiqi Məktəbində təhsil alarkən Üzeyir Hacıbəylinin tələbəsi olub. Üzeyir bəy istedadlı gənclərə xüsusi diqqət yetirən bir pedaqoq idi və Şəfiqəyə də böyük dəstək göstərib. Bəstəkar bir xatirəsində danışır ki, müharibə illərində dərsə solğun sima ilə gələndə Üzeyir bəy onun halını görüb narahat olmuşdu. O, Şəfiqəyə "qalx ayağa, sənin rəngin niyə belədir?" - deyə soruşur. Utancaq qız "heç, elə belə" cavabını verəndə Üzeyir bəy onu yanına çağırıb çantasından bir parça çörək çıxarır. Çörəyin üst qabığını kəsib Şəfiqəyə uzadaraq deyir: "Sənin rəngin mənim xoşuma gəlmir, bunu ye". Gənc Şəfiqə ustadının ona çörək verdiyini görəndə çox utanır, lakin Üzeyir bəyin bu qayğıkeş hərəkəti ömür boyu yaddaşında qalır.

Üzeyir Hacıbəyov konservatoriyanın nəzdində gənc bəstəkarlar üçün xüsusi qrup açmışdı və Azərbaycan xalq musiqisinin - muğamın əsaslarını onlara öyrədirdi. Üzeyir bəy həmişə deyirdi ki, bəstələnən musiqidə milli ruh hiss olunmalıdır. 1944-cü ildə Tiflisdə keçirilən "Zaqafqaziya musiqi baharı" festivalına hazırlaşarkən Üzeyir bəy Şəfiqə və ilk qadın bəstəkarlarımızdan Ağabacı Rzayevanın səhnə geyiminə də xüsusi fikir verib. O, köməkçisi Ramazan Xəlilova tapşırmışdı ki, xanım bəstəkarlar anbara aparılsın və onlara layiqli geyim seçilsin - "axı onlar bəstəkara oxşamalıdırlar". Şəfiqə xanımın ilk mahnılarından biri olan Mirvarid Dilbazinin sözlərinə yazdığı "Beşik başında" laylasını da Üzeyir bəy dinləmiş və bəyənmişdi. Ustad bu mahnıdakı orijinal melodik keçidlərə heyran qalıb gülümsəyərək demişdi: "Ay qız, sən bu musiqiləri hardan tapırsan?" Bu cür tərif və qayğı gənc bəstəkara böyük ruh yüksəkliyi verirdi.

- Şəfiqə Axundova Üzeyir Hacıbəyovu necə xatırlayırdı?

Şəfiqə Axundova fəxrlə qeyd edirdi ki, Üzeyir Hacıbəyov kimi dahiyə şagirdlik edib. Üzeyir bəyin xeyirxah, tələbkar və qayğıkeş müəllim olduğunu xatırlayırdı. Vaxtının az olmasına baxmayaraq, Üzeyir bəy gənc tələbəsi Şəfiqəni diqqətdən kənarda qoymur, hətta teatra gələrək onun ad gününü təbrik etməyi unutmurdu. Məhz Üzeyir Hacıbəylinin himayəsi və pedaqoji qayğısı sayəsində Şəfiqə Axundova peşəkar musiqiçi və bəstəkar kimi formalaşdı.

- Şəfiqə Axundova ali musiqi təhsilini harada aldı?

Asəf Zeynallı adına musiqi məktəbini bitirdikdən sonra Şəfiqə Axundova Üzeyir Hacıbəyli adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında (indiki Bakı Musiqi Akademiyasında) ali təhsil alıb. O, konservatoriyanın bəstəkarlıq fakültəsində professor Boris Zeydmanın sinfində oxuyub və 1956-cı ildə həmin sinfi bitirərək peşəkar bəstəkar kimi məzun olub. (Qeyd edək ki, Boris Zeydman Üzeyir bəyin dəvəti ilə Leninqraddan Bakıya gələrək gənc musiqiçilərə bəstəkarlığın sirlərini öyrədən görkəmli pedaqoq idi.)

- Şəfiqə Axundova bəstəkar kimi ilk uğurlarını necə qazandı?

Şəfiqə xanım tələbəlik illərindən etibarən bəstəkarlığa böyük maraq göstərib və ilk mahnılarını məhz o dövrdə yazmağa başlayıb. Onun ilk bəstələrindən biri uşaqlar üçün olan "Bala" mahnısı idi. Gənc bəstəkar fortepiano və orkestr üçün kiçik əsərlər də bəstələyir, yazdığı mahnıları müəllimlərinə dinlədirdi. Məsələn, "Kolxoz qızları" adlı mahnısını Üzeyir bəyə təqdim edib, o da bəzi düzəlişlər edib dəyərli məsləhətlər vermişdi. Bu cür kiçik uğurlar Axundovanın bəstəkar kimi tanınmasında ilk addımlar oldu.

Şəfiqə Axundova zamanla təkcə mahnı janrında yox, daha böyük həcmli musiqi janrlarında da özünü sınadı. O, 26 il boyunca (1956-1982) Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunda müəllim kimi çalışaraq gənc musiqiçilər yetişdirdi. Gənc yaşlarında qazandığı uğurlar və musiqi ictimaiyyətinin diqqətini çəkməsi onun gələcəkdə böyük əsərlər yaratmasına zəmin hazırladı.

- Şəfiqə Axundova hansı əsəri ilə tarixə düşüb?

Şəfiqə Axundova 1972-ci ildə "Gəlin qayası" operasını bəstələyərək Şərq aləmində ilk dəfə opera janrında əsər yazan qadın bəstəkar kimi tarixə düşüb. "Gəlin qayası" 1974-cü ildə Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrının səhnəsində tamaşaya qoyuldu və böyük uğur qazandı.

Beləliklə, Şəfiqə Axundova musiqi tarixinə Şərqin ilk qadın opera müəllifi kimi adını yazdırdı. Onun bu cəsarətli addımı milli musiqi mədəniyyətimiz üçün yeni bir səhifə idi. Qeyd edək ki, Ş.Axundova 1965-ci ildə Novruz Gəncəlinin librettosu əsasında "Ev bizim, sirr bizim" operettasını da bəstələmişdi. Həmçinin "Aydın", "Natəvan", "Yaşar" kimi bir çox dram tamaşalarına, "Təlxəyin nağılı", "Dovşanın ad günü" kimi uşaq tamaşalarına musiqi yazmışdı. Lakin məhz "Gəlin qayası" operası Şəfiqə Axundovanın yaradıcılıq zirvəsi hesab olunur və ona geniş şöhrət qazandırıb.